میراث و جاذبه‌های دامغان
برج آرامگاهی پیر علمدار دامغان
برج آرامگاهی پیر علمدار یکی از برجسته‌ترین و ارزشمندترین شاهکارهای معماری آجرکاری دوره آل زیار در استان سمنان و شهر دامغان است. این بنا آرامگاه ابوجعفر محمد بن ابراهیم، حاجب دربار منوچهر بن قابوس فلک‌المعالی است که در سال ۴۱۷ هجری قمری (۱۰۲۶ میلادی) به دستور فرزندش ابوحرب بختیار و توسط معمار زبردست، علی بن محمد بن حسین بن شاه بنا گردیده است.
تاریخچه، بانی بنا و موقعیت تاریخی
قدمت و بانی بنا: بر اساس کتیبه موجود، این برج در سال ۴۱۷ ق / ۱۰۲۶ م بر مزار ابوجعفر محمد ساخته شده است. بانی آن ابوحرب بختیار (حاکم وقت دامغان و ممدوح منوچهری دامغانی) می‌باشد که برای قدردانی از پدرش این آرامگاه را بنا نهاد.
هنرمند معمار: معمار برجسته این اثر، علی بن محمد بن حسین بن شاه نام دارد که نام او صراحتاً در انتهای کتیبه کوفی بدنه برج کنده کاری و جاودانه شده است.
ثبت در سفرنامه‌ها و پژوهش‌ها: جیمز فریزر در سال ۱۲۳۶ ق (۱۸۲۱ م) نخستین جهانگردی بود که در سفرنامه خراسان به این بنا، کتیبه‌های آن و بقایای مسجد مجاور اشاره کرد. پس از او، خانیكوف متن کامل کتیبه را قرائت کرد و اعتمادالسلطنه در مطلع‌الشمس آن را ثبت نمود. این اثر با شماره ۷۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
معماری خارجی و هنر آجرکاری بدنه
ابعاد و ساختار استوانه‌ای: برج پیر علمدار آجری و استوانه‌ای‌شکل است که بر دایره‌ای به قطر داخلی ۴.۷۰ متر و قطر خارجی ۶.۴۰ متر بنا شده و ارتفاع آن از سطح زمین تا رأس گنبد ۱۳ متر (و تا بلندترین نقطه ۱۶ متر) است.
آجرچینی بدنه و نوارهای تزیینی: بدنه خارجی تا ارتفاع ۵.۷۰ متری دارای آجرچینی حصیربافت ساده است. بر فراز آن ۹ نوار تزیینی آجری با طرح‌های گیس‌بافت، گل‌های ۴پر، نقش‌های هندسی و S شکل قرار گرفته است.
کتیبه کوفی برجسته بدنه: ششمین نوار تزیینی شامل کتیبه‌ای پهن به خط کوفی برجسته بر زمینه ساده است که شامل آیه قرآن، کتیبه وقف و نام معمار و بانی بنا می‌باشد.
گنبد دوپوسته نیم‌کروی: گنبد بیرونی بنا نیم‌کروی با رأس کشیده و آجرچینی جناغی است که ساختار آن در میان برج‌های هم‌زمان مانند گنبد قابوس، رسگت و لاجیم کاملاً منحصر‌به‌فرد و متمایز است.
سردر ورودی و جزییات تزیینی
قاب و قاب‌سازی ورودی: ورودی بنا در جهت جنوب غربی قرار دارد. سردر دارای قاب عقب‌نشسته‌ای است که شامل طاق‌نمای جناغی، لچکی‌های آراسته به طرح ستاره‌های توخالی و مقرنس‌کاری‌های ظریف آجری است.
کتیبه سردر: بالای درب ورودی، کتیبه‌ای به خط کوفی شامل عبارت «بسم‌الله الرحمٰن الرحیم» بر زمینه‌ای ساده قرار گرفته که دو نوار باریک هندسی آن را دربر گرفته‌اند.
پله‌های ورودی: ابعاد ورودی برج با قاب پیرامون آن ۲.۰۲ × ۲.۹۰ متر است و ورود به آرامگاه از طریق پله امکان‌پذیر می‌باشد.
فضاهای داخلی و کتیبه نفیس لاجوردی
تزیینات گچ‌اندود داخلی: بدنه داخلی برج پوشیده از گچ سفید است. تنها و مهم‌ترین تزیین داخلی، نوار کتیبه کوفی گره‌دار به پهنای ۸۰ سانتی‌متر به رنگ آبی تیره (لاجوردی) بر زمینه سفید است که بر گرد دیوارهای برج می‌چرخد.
مفهوم کتیبه آبی: این کتیبه شاهکار خوشنویسی گچ‌بری است و شامل متن آیه ۵۳ از سوره مبارکه زمر می‌باشد.
گنبد داخلی و قبر: گنبد نیم‌کروی داخلی برفراز کتیبه لاجوردی برپا شده و دارای دو نورگیر جهت تأمین روشنایی است. در مرکز گنبد یک کاشی مدور لاجوردی قرار گرفته و در وسط برج، گوری مستطیل‌شکل و ساده به ابعاد ۰.۲۵ × ۱.۱۴ × ۲.۰۸ متر واقع شده است.
مجموعه پیرامون و مسجد تاریخی
مسجد تاریخی مجاور: در مقابل ورودی برج، بقایای مسجدی قرار دارد که دارای کتیبه‌ای گچ‌بری شده به خط ثلث اثر معمار «محمد بن الحسین الدامغانی» است.
آب‌انبار و سردر محوطه: در نزدیکی بنا، آب‌انباری خشتی و سردری ایوان‌مانند با طاق‌نمای مقرنس گچی در کوچه‌ای موسوم به پیر عللمدار جای گرفته است.
